Sản xuất hương ở làng nghề Tây Lân. (Ảnh: Phạm Tâm)

Những người giữ lửa nghề làm hương

Mỗi dịp Tết đến Xuân về, khi đi ngang qua vùng đất xã Đông Lộc (Nghệ An), người ta dễ dàng bị níu chân bởi mùi hương trầm dịu nhẹ lan tỏa trong gió và sắc đỏ thắm của những bó hương phơi dọc đường làng.

Trong căn nhà cấp 4, khoảng sân gạch rộng mênh mông được phủ kín bởi những bó hương chân đỏ rực rỡ, ông Lê Văn Việt (SN 1969, trú xóm Tây Lân, xã Đông Lộc), một lão làng trong nghề, đôi tay vẫn thoăn thoắt sắp xếp từng bó hương thành phẩm. Dù mồ hôi lấm tấm trên trán sau một buổi sáng làm việc hết công suất, nhưng ánh mắt người thợ già vẫn toát lên niềm say mê lạ kỳ.

Cơ sở sản xuất hương ở Tây Lân tất bật vào vụ Tết.

Ông Việt là người gắn bó với sự thăng trầm của làng nghề này suốt mấy chục năm qua. Ký ức đưa ông trở về những năm 80 của thế kỷ trước, khi làng nghề bắt đầu nhen nhóm hình thành.

"Ngày ấy, dân làng chúng tôi chủ yếu ra Hà Nội buôn hương về bán. Đi nhiều, thấy nghề này hay, lại nghĩ có thể thay đổi cuộc sống nghèo khó của quê hương nên nhiều người quyết tâm học nghề rồi về truyền dạy lại cho cả làng. Cái nghề hương Tây Lân cũng bén rễ từ dạo đó", ông Việt bồi hồi nhớ lại.

Từ chỗ chỉ là nghề phụ lúc nông nhàn, làm hương dần trở thành kế sinh nhai, nuôi lớn bao thế hệ con em trong làng ăn học. Năm 2011, làng Tây Lân được UBND tỉnh Nghệ An công nhận là Làng nghề truyền thống với 27 hộ sản xuất.

Thế nhưng, quy luật nghiệt ngã của kinh tế thị trường không bỏ qua bất cứ ai, cả làng Tây Lân hiện tại chỉ còn 9 gia đình bám trụ với nghề.

Theo ông Việt, nguyên nhân do thu nhập không quá cao, chủ yếu lấy công làm lãi khiến lớp trẻ ít mặn mà, họ chọn đi làm công ty hoặc đi xuất khẩu lao động. Người ở lại đa phần là người lớn tuổi, những người vì yêu nghề mà không nỡ bỏ.

Dẫu khó khăn, quy trình làm ra nén hương Tây Lân vẫn luôn giữ được sự chỉn chu, nghiêm ngặt. Để có được một nén hương thơm, cháy đều và cuốn tàn đẹp, người thợ phải chuẩn bị nguyên liệu vô cùng công phu.

Bột hương là sự hòa quyện của các loại thảo mộc tự nhiên như: Rễ hương, quế, bã mía... được lấy từ các vùng nguyên liệu uy tín tại Nghệ An.

Hương của làng nghề Tây Lân được khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng.

Sự chuyển mình rõ rệt nhất của làng nghề chính là việc áp dụng máy móc. Nếu như trước đây, người thợ phải vất vả với các kỹ thuật thủ công như nhúng, vê... đòi hỏi sự khéo léo để bột bám đều, thì nay máy móc hỗ trợ phần lớn sức người.

Bột sau khi sơ chế, trộn nhuyễn được đưa vào phễu máy bắn. Tăm hương đưa vào, máy chạy bột tự động bám đều tăm tắp, cây nào cũng thẳng, cũng đẹp.

Tuy nhiên, công đoạn phơi hương vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết. Hương sau khi bắn xong được xếp vào thúng chờ se mặt rồi đem phơi nắng. Nắng to thì một ngày là khô, thơm nức. Trời ít nắng thì mất 2-3 ngày, người thợ phải canh chừng, đảo trở liên tục để hương không bị mốc, giữ được màu sắc và mùi thơm đặc trưng.

Hương được phơi trên giá tre, để ở nơi thoáng mát, sạch sẽ.

'Hồi sinh' làng nghề nhờ xuất ngoại

Nếu chỉ trông chờ vào thị trường nội địa đang ngày càng bão hòa và cạnh tranh gay gắt, có lẽ làng hương Tây Lân khó lòng trụ vững. Đứng trước nguy cơ mai một, những hộ dân còn lại ở Tây Lân đã táo bạo tìm một hướng đi mới: Xuất khẩu sang Lào.

Đây được xem là cú hích giúp làng nghề hồi sinh mạnh mẽ trong những năm gần đây. Không chỉ ổn định sản xuất, việc tìm được thị trường ngách tại nước bạn đã giúp thương hiệu hương Tây Lân vươn xa khỏi lũy tre làng.

Bà Nguyễn Thị Lý, người có thâm niên hàng chục năm trong nghề cho biết, hiện các đại lý ở Lào đang đặt hàng với số lượng lớn. Ngày thường, mỗi chuyến xuất sang Lào khoảng 3 vạn búp hương. Đến dịp cao điểm như Tết hay các lễ hội lớn của nước bạn, con số có thể lên đến hơn 50 vạn búp.

Khác với thị trường trong nước vốn tiêu thụ nhiều loại hương khác nhau như hương trầm, hương cuốn tàn với mẫu mã bắt mắt, khách hàng Lào lại chỉ chuộng hương truyền thống với mùi thảo mộc dịu nhẹ.

Nắm bắt được thị hiếu này, các cơ sở tại Tây Lân điều chỉnh quy trình, tập trung chuyên sâu vào dòng sản phẩm theo đơn đặt hàng. Chất lượng hương Tây Lân với nguyên liệu hoàn toàn từ thảo mộc, an toàn cho sức khỏe chinh phục được người tiêu dùng nước bạn.

Nghề làm hương mang lại thu nhập cho nhiều gia đình xã Đông Lộc.

"Những tháng gần Tết, gia đình làm không kịp để giao, tôi phải thuê thêm nhân công, làm cả ngày lẫn đêm. Cũng nhờ đó mà không còn cảnh được mùa Tết, thất nghiệp ngày thường như trước nữa", ông Việt phấn khởi chia sẻ thêm.

Nghề làm hương không chỉ mang lại thu nhập ổn định cho các chủ xưởng mà còn giải quyết bài toán việc làm cho lao động địa phương. Tại xưởng của gia đình ông Việt thường xuyên có từ 10-20 nhân công làm việc.

Đó là những người phụ nữ trung niên, những người già còn sức lao động, tranh thủ thời gian nhàn rỗi để kiếm thêm thu nhập. Vào vụ Tết, nhu cầu nhân lực tăng cao, xưởng mở cửa đón bất cứ ai muốn đến làm việc.

"Nghề bây giờ khó phát triển mở rộng quy mô lớn. Chúng tôi vẫn luôn động viên con cháu tiếp quản nghề của bố mẹ. Tiền bạc có thể kiếm ở nhiều nơi, nhưng nghề của làng mất đi rồi sẽ rất tiếc, không lấy lại được", bà Lý tâm sự.

Trong nắng chiều vàng nhạt những ngày cuối năm, màu đỏ của chân hương Tây Lân như rực rỡ hơn. Những chuyến xe tải chất đầy hàng vẫn hối hả lăn bánh về phía cửa khẩu, mang theo cả niềm hy vọng và sức sống mãnh liệt của một làng nghề.

Phạm Tâm